Hizmet sözleşmesi feshi, işçinin işverene bağımlı olarak iş gördüğü ilişkinin tek taraflı irade beyanıyla sona erdirilmesidir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 393-440 arasında düzenlenen hizmet sözleşmesi hükümleri; 4857 sayılı İş Kanunu kapsamı dışında kalan çalışanlar bakımından doğrudan, kapsam içindekiler bakımından ise tamamlayıcı olarak uygulanır. Fesih hakkı; süreli (bildirimli) veya derhal (haklı sebebe dayalı) olarak iki şekilde kullanılır. Bu rehber, hizmet sözleşmesinin feshi sürecini TBK hükümleri ışığında bildirim süreleri, haklı sebepler, tazminat hesabı ve uygulama detaylarıyla ele almaktadır.
İçindekiler
Hizmet Sözleşmesi Nedir? (TBK 393)
TBK m. 393: "Hizmet sözleşmesi, işçinin işverene bağımlı olarak belirli veya belirli olmayan süreyle iş görmeyi ve işverenin de ona zamana veya yapılan işe göre ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir."
Hizmet sözleşmesinin üç esaslı unsuru bulunur:
- İş görme borcu: İşçi, kişisel olarak iş görme taahhüdü altına girer; yerine başkasını gönderemez (kişiye sıkı sıkıya bağlı borç).
- Bağımlılık ilişkisi: İşçi, işverenin talimatlarına tabi olarak çalışır; iş süresi, yeri, yöntemi işverenin direktifi altındadır.
- Ücret ödeme borcu: İşveren, iş görme karşılığında zamana veya parça başına göre ücret öder.
TBK ve İş Kanunu İlişkisi
TBK hükümleri; deniz işçileri, hava taşıma çalışanları, tarım işçileri (50 ve daha az işçi çalıştıran tarım işyerlerinde), ev hizmetlileri, çıraklar ve sporcular gibi 4857 sayılı İş Kanunu kapsamı dışında kalan kişiler için doğrudan uygulanır. İş Kanunu kapsamındaki işçiler için TBK; kapsam dışı kalan konularda (ör. sadakat borcu detayı, cezai şart) tamamlayıcıdır.
Fesih Türleri ve Hukuki Niteliği
Hizmet sözleşmesinin feshi, hukuki niteliği itibarıyla tek taraflı, varması gerekli ve bozucu yenilik doğuran bir irade beyanıdır. Karşı tarafın kabulüne ihtiyaç duymaz; ulaştığı anda hüküm doğurur. Türleri:
| Fesih Türü | Şartı | Dayanak |
|---|---|---|
| Süreli (bildirimli) fesih | Bildirim süresine uyma; sebep aranmaz | TBK 432 |
| Derhal (haklı sebeple) fesih | Haklı sebep varlığı | TBK 435 |
| Belirli süreli sözleşmenin sona ermesi | Sürenin dolması | TBK 430 |
| Ölüm | İşçinin ölümü ile kendiliğinden | TBK 440 |
| İşverenin ölümü | Kişiselse kendiliğinden, değilse devam | TBK 441 |
Süreli Fesih ve Bildirim Süreleri (TBK 432)
Belirsiz süreli hizmet sözleşmeleri, taraflardan biri tarafından bildirim süresine uyulmak şartıyla feshedilebilir. Bu fesih için sebep göstermek zorunlu değildir. TBK m. 432 uyarınca bildirim süreleri:
| Hizmet Süresi | Bildirim Süresi |
|---|---|
| 0-1 yıl | 2 hafta |
| 1-3 yıl | 4 hafta |
| 3-5 yıl | 6 hafta |
| 5 yıl ve üzeri | 8 hafta |
Bu süreler taraflarca sözleşmeyle uzatılabilir; ancak iki haftadan kısa olamaz. Bildirim süresi geriye doğru hesaplanır ve sözleşme sürenin bitiminde sona erer. Süreye uyulmadan yapılan fesihte, fesheden taraf bildirim süresine ait ücreti veya tazminatı öder.
Deneme Süresinde Fesih (TBK 433)
Deneme süresi en çok 2 ay olabilir; bu süre içinde taraflar 7 günlük bildirim süresine uyarak sözleşmeyi feshedebilir. Toplu iş sözleşmesiyle 4 aya kadar uzatılabilir.
Derhal Fesih ve Haklı Sebep (TBK 435)
TBK m. 435: "Taraflardan her biri, haklı sebeplerle sözleşmeyi derhal feshedebilir. Sözleşmeyi fesheden taraftan, dürüstlük kurallarına göre hizmet ilişkisini sürdürmesi beklenemeyen bütün durum ve koşullar, haklı sebep sayılır."
Haklı sebebin varlığı her somut olayın özelliğine göre hakim tarafından takdir edilir. Genel ölçüt; iş ilişkisinin objektif olarak sürdürülemez hale gelmesidir. Haklı sebep ileri sürülerek yapılan fesih derhal sonuç doğurur; bildirim süresi beklenmez.
Hak Düşürücü Süre
İş Kanunu m. 26 uyarınca İş Kanunu kapsamındaki işçilerde haklı sebebin öğrenildiği tarihten itibaren 6 işgünü ve her halde fiilin gerçekleşmesinden itibaren 1 yıl içinde fesih hakkı kullanılmalıdır. TBK kapsamındaki ilişkilerde belirli süre öngörülmemekle birlikte, geç fesih dürüstlük kuralı çerçevesinde zımni feragat sayılabilir.
Haklı Sebep Halleri
İşçinin Haklı Sebeple Fesih Hakkı
- Ücretin ödenmemesi: Ücretin vadesinde mücbir sebep olmaksızın 20 gün geciktirilmesi (İK m. 24/II-e),
- Sağlık sebepleri: İşin niteliğinden doğan sebeple işçinin sağlığı veya yaşamı için tehlike,
- Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık: İşveren veya temsilcilerinin işçiye karşı hakaret, cinsel taciz, fiziksel saldırı, mobbing,
- İşveren tarafından sözleşme hükümlerine aykırılık: Görev ve işyerinde işçi aleyhine esaslı değişiklik,
- Sigorta primlerinin yatırılmaması,
- İş güvenliği önlemlerinin alınmaması.
İşverenin Haklı Sebeple Fesih Hakkı
- Sağlık sebepleri: İşçinin kendi kastı, dikkatsizliği veya bağımlılığı sebebiyle hastalık veya sakatlanma,
- Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık: İşçinin işveren veya iş arkadaşlarına yönelik hakaret, hırsızlık, dolandırıcılık, cinsel taciz,
- Görev ihlali: Görevin yapılmaması veya aksatılması, ihtara rağmen ısrarla aynı davranışın sürdürülmesi,
- Devamsızlık: İşçinin haklı sebep olmaksızın bir ayda 3 işgünü veya peş peşe 2 işgünü işe gelmemesi,
- Rekabet yasağına aykırılık,
- Doğruluk ve bağlılığa uymayan davranışlar.
Fesih Sonrası Tazminat ve Alacaklar
1) İhbar Tazminatı
Bildirim süresine uyulmadan yapılan fesihte, bildirim süresine karşılık gelen ücret tutarı tazminat olarak ödenir. Hesap; brüt ücret üzerinden yapılır ve giydirilmiş ücret esas alınır (yol, yemek, ikramiye, prim dahil).
2) Kıdem Tazminatı
İş Kanunu Ek m. 3 uyarınca kıdem tazminatı 5 yıllık zamanaşımına tabidir. Her hizmet yılı için 30 günlük giydirilmiş ücret tutarında ödenir. TBK kapsamındaki bazı çalışanlarda kıdem tazminatı yerine TBK m. 437'deki tazminat uygulanır.
3) Haksız Fesih Tazminatı (TBK 438)
İşverenin haklı sebep olmaksızın derhal fesih yapması halinde işçi, ücret talep edebileceği gibi, sözleşmenin haksız fesih nedeniyle uğradığı her türlü zararın tazminini de talep edebilir. Hakim, haksız fesih nedeniyle ödenecek tazminat miktarını işçinin 6 aya kadar ücretini geçmemek üzere belirleyebilir.
4) Hak Edilen Diğer Alacaklar
- Ödenmemiş ücret ve fazla mesai,
- Kullandırılmayan yıllık izin ücreti,
- Hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücreti,
- İkramiye, prim, sosyal yardım alacakları,
- UBGT ve hafta tatili fark ücretleri.
Fesih Prosedürü ve Şekil
Fesih Beyanının Şekli
TBK m. 432/1 uyarınca bildirim, yazılı olmak zorunda değildir; ancak ispat ve hukuki güvenlik açısından yazılı yapılması tavsiye edilir. Uygulamada noter ihtarnamesi, iadeli taahhütlü mektup veya KEP yoluyla bildirim yapılması yaygındır. İhtarname rehberimizden şekil ve içerik hakkında bilgi alabilirsiniz.
Fesih Bildiriminde Bulunması Gerekenler
- Tarafların kimlik bilgileri ve adresleri,
- Sözleşmenin akdedildiği tarih,
- Haklı sebebin varsa açık ve net biçimde belirtilmesi,
- Fesih iradesinin kesin ve şartsız ifadesi,
- Fesih tarihi ve imza.
Arabuluculuk Zorunluluğu
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3 uyarınca işçi-işveren uyuşmazlıklarında alacak ve tazminat talepleri için dava şartı olarak arabuluculuk zorunludur. Arabuluculuk başvurusu zamanaşımını kesip hak düşürücü süreyi durdurur. İşe iade davaları da bu kapsamdadır.
İcra Takibi Süreci
Arabuluculuk sonucunda anlaşma sağlanırsa son tutanak ilam niteliğinde olup doğrudan icraya konulabilir. Anlaşma sağlanamazsa iş mahkemesinde dava açılır. Hükümle alacak kesinleştikten sonra ilamlı icra başlatılabilir. Ödeme emrine itiraz rehberimize bakılabilir.
Hizmet sözleşmesi feshinde hak düşürücü sürelerin kaçırılması ciddi alacak kayıplarına yol açar. Fesih bildiriminden önce sebep, süre ve tazminat hesabı için ön değerlendirme almak isteyenler Balgat Hukuk iletişim sayfası üzerinden büromuza ulaşabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Belirli süreli sözleşme süresinden önce feshedilebilir mi?
Belirli süreli hizmet sözleşmesi kural olarak sürenin sonunda kendiliğinden sona erer (TBK m. 430). Sürenin dolmasından önce ancak TBK m. 435 kapsamındaki haklı sebeplerle derhal feshedilebilir. Haksız erken fesih halinde fesheden taraf, karşı tarafın uğradığı zararı (kalan süre ücreti dahil) tazmin etmek zorundadır.
Mobbing nedeniyle fesih haklı sebep midir?
Evet. Yargıtay yerleşik içtihatları uyarınca işyerinde sistematik psikolojik taciz (mobbing), TBK m. 435 ve İK m. 24/II kapsamında işçi için haklı sebep oluşturur. İşçi, mobbingin varlığını ispatlamak suretiyle haklı sebeple derhal fesih yapabilir ve kıdem ile manevi tazminat talep edebilir. Mobbingin ispatı; e-posta, mesaj, tanık beyanı, sağlık raporu gibi delillerle yapılabilir.
İşveren tek taraflı ücret indirimi yapabilir mi?
Hayır. Ücret esaslı bir unsurdur ve işverenin tek taraflı iradesi ile düşürülemez. TBK m. 22 ve İK m. 22 uyarınca işçi aleyhine esaslı değişiklik için işçinin yazılı onayı şarttır. Onay alınmaksızın yapılan ücret indirimi haklı sebep oluşturur ve işçi sözleşmeyi derhal feshedebilir.
İhbar tazminatı ile kıdem tazminatı birlikte alınır mı?
Evet, koşulları varsa birlikte talep edilir. İhbar tazminatı süreli fesihte bildirim sürelerine uyulmamasının karşılığıdır. Kıdem tazminatı ise belirli sebeplerle (emeklilik, işverenin haksız feshi, işçinin haklı feshi) feshedilen sözleşmelerde hizmet süresi karşılığı alınır. İşçinin haklı feshinde her ikisi de talep edilebilirken, işverenin haklı feshinde sadece kıdem talebi düşer.
Arabuluculuk yapılmadan dava açılabilir mi?
Hayır. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3 uyarınca işçi-işveren uyuşmazlıklarında arabuluculuk dava şartıdır. Arabulucuya başvurulmadan açılan dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir. Detay için arabuluculuk rehberimize bakabilirsiniz.
Vekaletname olmadan fesih bildirimi yapılabilir mi?
İşveren tarafından yapılan fesihte yetkili temsilciler (yönetim kurulu üyesi, müdür vb.) fesih bildirebilir. Üçüncü kişi tarafından bildirim için noter vekaletnamesi gereklidir. İşçi tarafından yapılan fesih de bizzat veya vekaletname verilmiş temsilci tarafından yapılır.